વિશ્વ ઉપભોક્તા દિવસ 15 માર્ચ નિમિત્તે વિશેષ : સુરક્ષિત ઉત્પાદન – આશ્વસ્ત ઉપભોક્તા
લય દ્વિવેદી
દેશના ઉપભોક્તાઓને તેમના અધિકારો અને ફરજો વિશે જાગૃત કરવા માટે દર વર્ષે 15 માર્ચે વિશ્વ ઉપભોક્તા દિવસ અને 24 ડિસેમ્બરે રાષ્ટ્રીય ઉપભોક્તા દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. ઉપભોક્તાઓના હિતોના સંરક્ષણ માટે સરકાર દ્વારા અનેક કાયદા અને જોગવાઈઓ બનાવવામાં આવી છે. ઉપભોક્તા સંરક્ષણ અધિનિયમમાં થયેલા અસરકારક સુધારાઓ પછી આ કાયદો સામાન્ય ઉપભોક્તાઓ માટે વધુ ઉપયોગી બની ગયો છે અને તેના માધ્યમથી બજાર વ્યવસ્થામાં તેમના હિતોનું સંરક્ષણ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી રહ્યું છે.
આ વર્ષે સરકારે **“સુરક્ષિત ઉત્પાદન – આશ્વસ્ત ઉપભોક્તા”**નો સંદેશ આપ્યો છે. બજારમાં ઉપલબ્ધ વસ્તુઓમાંથી પ્રમાણિત અને સુરક્ષિત ઉત્પાદનો ખરીદવા માટે ઉપભોક્તાઓને પ્રેરિત કરવામાં આવ્યા છે, જેથી તેઓ પોતાની ખરીદીથી સંતોષ અનુભવે અને તેમને કોઈ પ્રકારનું નુકસાન ન થાય.
બજારમાં વિવિધ પ્રકારના ઉત્પાદનો ઉપલબ્ધ છે. તેમાં ઉપભોક્તાઓ માટે કયું ઉત્પાદન સુરક્ષિત અને ગુણવત્તાસભર છે તેની માહિતી તેમને વિવિધ પ્રમાણપત્ર ચિહ્નો દ્વારા આપવામાં આવે છે, જેથી ખરીદી કરતી વખતે તેમને મુશ્કેલી ન પડે. દેશમાં ભારતીય માનક બ્યુરો (BIS) દ્વારા ઇલેક્ટ્રોનિક સામાન, વીજ ઉપકરણો, સિમેન્ટ વગેરે ઉત્પાદનો માટે ISI માર્ક આપવામાં આવે છે. પર્યાવરણને અનુકૂળ ઉત્પાદનો માટે Ecomark અને સોનાં-ચાંદીની શુદ્ધતા માટે Hallmark જેવી વ્યવસ્થાઓ અમલમાં છે.
તે જ રીતે તમામ ખાદ્ય ઉત્પાદનો માટે FSSAI, કૃષિ ઉત્પાદનોની ગુણવત્તા માટે Agmark જેવી વ્યવસ્થાઓ પણ અમલમાં છે. આ તમામ પ્રમાણન ચિહ્નો ઉપભોક્તાઓના હિતોને સુરક્ષિત રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ખરીદી કરતી વખતે આ ચિહ્નો અંગે સામાન્ય માહિતી હોવી જરૂરી છે. ઉપરાંત ઊર્જા વપરાશ અને નોંધણી સંબંધિત ધોરણો પણ અમલમાં છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ISO ધોરણો વિવિધ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમોમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
પ્રમાણિત ઉત્પાદનો ઉપભોક્તાઓને ઉત્પાદનની સુરક્ષા અને ગુણવત્તાની ખાતરી આપે છે. જોકે બજારમાં પ્રમાણિત ઉત્પાદનો સાથે સાથે અપ્રમાણિત અને નકલી ઉત્પાદનો પણ જોવા મળે છે. આવા ઉત્પાદનો પર નિયંત્રણ માટે સરકાર દ્વારા વિવિધ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. જો ઉપભોક્તા પ્રમાણિત ઉત્પાદનો ખરીદે છે તો તે નુકસાનથી બચી શકે છે અને પોતાની ખરીદી અંગે આશ્વસ્ત રહી શકે છે.
સરકારનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે સામાન્ય લોકોના હિતો સુરક્ષિત રહે. બજારમાં ખરીદી કરતી વખતે લોકો પ્રમાણિત ઉત્પાદનોને પ્રાથમિકતા આપે તે ખૂબ જરૂરી છે. સરકાર દ્વારા નિયમિત મોનીટરિંગ દ્વારા વ્યવસ્થાઓને વધુ અસરકારક બનાવવા પ્રયત્નો પણ કરવામાં આવે છે.
દેશમાં કાર્યરત સ્વૈચ્છિક ઉપભોક્તા સંસ્થાઓ પણ ઉપભોક્તાઓને જાગૃત અને સતર્ક બનાવવા સતત કાર્યરત છે. સમયાંતરે વિવિધ જાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજાઈ રહ્યા છે, જેના દ્વારા ઉપભોક્તા જાગૃતિનો સંદેશ સમાજમાં વ્યાપક રીતે પ્રસરી રહ્યો છે.
